پرش به محتویات

درک مجوز نرم افزاری

در واقع نرم افزار یک نوع مالکیت معنوی است که دارای قوانین نشر و حتی در برخی از کشورها دارای قوانین ثبت اختراع می‌باشد و با محوریت آنها ارائه می‌شود. بعنوان یک قانون کلی، این راهکار، کپی برداری از نرم افزار را غیرقانونی می‌کند مگر اینکه شما صاحب/برنامه نویس نرم افزار باشید یا اجازه این کار را به شخصی که از نرم افزار شما استفاده میکند تحت مجوزهای خاصی داده باشید. با این حال، نرم افزار های متن باز به مجوزهایی متکی هستند که بعنوان یک سند، شرایط انتشار نرم افزار را تغییر می‌دهند. همانگونه که توضیح داده شد مجوزهای متن باز، حقوق اضافی را در اختیار کاربر قرار می‌دهند.

بطور کلی، نرم افزار متن باز به سه سازمان زیر مدیون است:

Free Software Foundation(FSF)،‌ Open Source Initiative(OSI)، Creative Commons(CC)

هر سازمان دارای فلسفه و نقش مشخصی در جهان نرم افزار متن باز است. همچنین تعداد زیادی مجوز ویژه متن باز و مشاغل مرتبط وجود دارد که در پایان فصل به آنها خواهیم پرداخت.

پس در این فصل دسته موارد زیر مورد بررسی قرار می‌گیرند :

  • بررسی مجوزهای نرم افزاری (Software Licenses)
  • بنیاد نرم افزار آزاد (FSF)
  • سازمان پیشگامان متن باز (OSI)
  • سازمان مشترکات خلاقانه (CC)
  • استفاده از مجوز های متن باز

بررسی مجوزهای نرم افزاری (Software Licenses)

قوانین حق چاپ برای قرن ها وجود داشته اند و به همین دلیل با ذهنیت نرم افزاری به وجود نیامده‌اند. با این وجود قوانین حق چاپ برای نرم افزار هم اجرا می‌شوند. مجوز هایی که سازندگان برای نرم افزار خود استفاده می‌کنند با قوانین حق چاپ مرتبط است تا حقوق خاصی که اشخاص برای استفاده، اصلاح و یا توزیع مجدد نرم افزار دارند، و موارد مرتبط دیگر را مشخص کنند. بنابر این لازم است اصول اساسی و همچنین تفاوت های موجود بین شرایط مجوز اختصاصی و متن باز را بفهمید.

بررسی محافظت از حق چاپ و نرم افزار

همانطور که از نام حق چاپ پیداست، یک حق قانونی شناخته شده برای ایجاد یک نسخه از چیزی است. در بیشتر کشورها اگر کتاب می‌نویسید، عکس می‌گیرید، یا یک برنامه رایانه ای ایجاد می‌کنید، خود شما(به تنهایی) فقط حق دارید که نسخه‌هایی از آن کتاب، عکس یا برنامه رایانه ای کپی کنید. با این حال، شما می‌توانید به دیگران این حق را بدهید که چنین کپی‌هایی را تهیه کنند، یاحتی کنترل حق چاپ را به شخص دیگری واگذار کنید.

قوانین حق نشر در کشور های مختلف، متفاوت است. اما اکثر کشورها در کنوانسیون برن(Berne)، که یک توافق بین المللی برای موظف کردن شناخت حق نشر در کشور های دیگر است، شرکت کرده اند. یعنی اگر مایکل یک کتاب(یا برنامه رایانه‌ای) را در ایالات متحده بنویسد، آن اثر نه تنها در ایالات متحده، بلکه در ایسلند، کنیا، انگلستان، و سایر کشورهایی در این پیمان شرکت کرده اند دارای حق نشر خواهد بود.

از آنجا که بیشتر قوانین حق نشر مدتها قبل از به وجود آمدن رایانه‌ها نوشته شده بودند، اغلب برای امور دیجیتالی مطابقت ندارند. بعنوان مثال، قوانین حق نشر کپی کردن یک اثر را ممنوع می‌کند، اما یک برنامه رایانه ای بدون چنین عمل هایی، قابل استفاده نیست. نمونه‌هایی که برای اجرای برنامه ضرورت کپی ایجاد می‌شود یا برای ایمنی توصیه می‌شوند شامل موارد زیر هستند:

  • کپی برنامه از یک رسانه نصب درون هارد دیسک
  • کپی برنامه از هارد دیسک درون حافظه دسترسی تصادفی رایانه(RAM)
  • کپی از رم به درون فضای swap

    حافظه swap فضایی از هارد دیسک است که بعنوان مکمل RAM عمل می‌کند. بعنوان مثال اگر فضای RAM پر شود سیستم عامل شروع به استفاده از swap می‌کند.

  • کپی از رم به cache های کوچک تر motherboard یا cpu برای بهبود عملکرد
  • کپی به یک یا چند هارد دیسک دیگر برای امنیت اطلاعات و گرفتن پشتیبان

در گذشته، چنین کپی هایی بصورت کلی از اصل استفاده منصفانه نادیده گرفته می‌شدند، یعنی استثنائاتی که امکان کپی کردن بخشی از مطالب دارای حق نشر را دارند. نمونه های دیگر استفاده منصفانه، شامل نقل قول های مورد استفاده در بررسی‌ها یا گزارش‌های خبری و گزیده‌هایی است که در تحقیقات یا تدریس استفاده می‌شود. امروزه قانون حق نشر به وضوح لزوم کپی کردن نرم افزار برای استفاده از آن را اعمال می‌کند.

استفاده از مجوزها برای تغییر شرایط حق نشر

اگرچه نرم افزار مشمول قانون حق نشر می‌شود، اما بیشتر نرم افزارها با مجوز های خاص خود منتشر می‌شوند، مجوز یک سند حقوقی‌ است که مدعی اصلاح حق نشر و تغییر آن می‌باشد. در بیشتر موارد، شما چنین مجوزی را امضاء نخواهید کرد، اگرچه در برخی موارد برای پذیرش شرایط مجوز، باید روی یک دکمه کلیک کنید. در گذشته، برخی اوقات مجوزها روی box هایی که در آن نرم افزار توزیع می‌گشت، چاپ می‌شد.اینگونه مجوزها معمولاً به مجوزهای موافقت نامه کاربر نهایی (EULAs)، مجوزهای click-through، مجوزهای shrink-wrap و مجوزهای click-wrap معروف بودند. نرم افزارهای متن باز عموماً مجوز خود را درون یک فایل به نام COPYING یا LICENSE همراه با خود نرم افزار ارائه می‌دهند.

مجوزهای نرم افزاری توانایی بهبود دادن قوانین حق نشر با بیشتر یا کمتر کردن محدودیت ها را دارند. برای مثال، مجوز عام همگانی(GPL) که هسته لینوکس از آن استفاده می‌کند به شما اجازه انتشار دوباره نرم افزار با کد منبع و یا فایل های باینری را می‌دهد. ماهیت این مجوز قوانین ارائه شده حق نشر را ملایم تر می‌کند و به کاربر اجازه انتشار و کارهای دیگر را می‌دهد.

بعنوان یک قانون کلی، مجوزهایی که نرم افزار انحصاری ارائه می‌دهد ؛ شما را تحت قانون حق نشر روی موارد مختلف محدود می‌کنند؛ این در حالیست که مجوز های متن باز به شما حقوق اضافی راجع به استفاده از نرم افزار می‌دهند. در این قانون استثناء هایی هم می‌تواند وجود داشته باشد، برای نمونه یک مجوز سایت(سایت سیستمی) مجوزی برای نرم افزار انحصاری است که به سازمان اجازه می‌دهد تا حق کپی گرفتن از نرم افزار را به تعداد مشخصی داشته باشد؛ مثلا ۱۰۰ کپی از یک پردازشگر متن برای تمام رایانه های شرکت را می‌توان توسط این مجوز برای یک نرم افزار انحصاری فراهم کرد.

بنیاد نرم افزار آزاد (FSF)

بنیاد نرم افزار آزاد (FSF : Free Software Foundation) یک قدرت حیاتی در دنیای متن باز است که در سال ۱۹۸۵ توسط آقای Richard Stallman تاسیس شد. بنیاد نرم افزار آزاد قدرت محرک پشت پروژه گنو(GNU's Not Unix) که در فصل قبل توضیح داده شد، می‌باشد. بنیاد نرم افزار آزاد فلسفه مشخصی دارد، که خودش را در GPL که مجوز مورد توجه بنیاد نرم افزار است، آشکار می‌سازد.

درک فلسفه بنیاد نرم افزار آزاد

بنیاد نرم افزار آزاد وکیل چیزی است که ٬نرم افزار آزاد٬ نامیده می‌شود، که در واقع شرایط آزادیِ اَعمالی که شما می‌خواهید روی نرم افزار انجام دهید را مشخص می‌کند و اعمال آن راجع به قیمت نرم افزار نیست. اصطلاحی که عموماً برای مشخص کردن تمایز این موارد (آزادی در مبنای اعمال یا پول) استفاده می‌شود متن زیر است :

"free as in speech, not free as in beer"

بنیاد نرم افزار آزاد چهار آزادی مشخص را در حیطه نرم افزاری بیان می‌کند:

  • آزادی برای استفاده نرم افزار برای هر هدفی

  • آزادی برای مورد بررسی قرار دادن کد و تغییر دادن آن به صورت دلخواه

  • آزادی برای توزیع دوباره نرم افزار تغییر داده شده

این آزادی ها شبیه به اصولی است که توسط OSI استفاده شده، هرچند تفاوت های بسیار مهمی در تفسیر این آزادی ها نسبت به اصول OSI وجود دارد. بنیاد نرم افزار آزاد بصورت استادانه‌ای تک تک اصول و فعل و انفعال هایش را در اینجا تفسیر می‌کند.

در یک دنیای آرمانی، با استاندارد های نرم افزار آزاد، تمام نرم افزار ها باید بصورت آزاد با کد منبع و تمام آزادی های پیرامون آن توزیع شوند. برخی توزیع های لینوکس با یک محیط ایزوله شده(از نرم افزار انحصاری) به این ایده آل می‌رسند در حالی که سایر توزیع ها نرم افزار های انحصاری را هم شامل می‌شوند که گاهاً این نرم افزار رایگان است. در حالتی دیگر یک قطعه کد انحصاری است که فروشنده را قادر به محدود ساختن برای توزیع دوباره و یا گرفتن پولی برای فروش نرم افزار می‌کند. از آنجا که نرم افزار آزاد الزاماً رایگان نیست پس این مورد از نظر بنیاد نرم افزار آزاد اشکالی ندارد. هرچند، با سایر آزادی های مشخص، قیمت نرم افزار با دست به دست شدن به صفر نزدیک می‌شود.

هدف همه این صحبت ها برای آزادی برای قدرت دادن به کاربران است -- نه فقط توسعه دهندگان و یا کمپانی ها. یک مزیت بزرگ نرم افزار آزاد نسبت به نرم افزار انحصاری این است که شما می‌توانید برنامه را برای نیاز های خود تغییر دهید به گونه ای که دقیقاً کاری که می‌خواهید را انجام دهد. و همچنین با توانایی توزیع دوباره برنامه ای که تغییر داده اید می‌توانید به اشخاصی که مانند شما عملکرد مشابهی از نرم افزار را دارند کمک کنید. بنابراین، فلسفه FSF، در صورت اعمال می‌تواند سود بیشتری برای جامعه گسترده تر ایجاد کند.

فلسفه FSF و مجوز هایی که از آن الهام می‌گیرند اغلب به عنوان copyleft شناخته می‌شوند. این فقط یک بازی با کلمات است و حقیقت استفاده از حق چاپ را برای تضمین آزادی هایی که گفته شده را بازتاب می‌کند. اما از نگاهی دیگر این فلسفه دقیقاً نقطه مقابل حق چاپ است زیرا به جای محدود کردن آزادی کاربران برای کپی کردن نرم افزار به آن ها آزادی بیشتری داده است.

بررسی نرم افزار آزاد و GPL

اصول قانونی بنیاد نرم افزار آزاد در قالب مجوز GPL ارائه می‌شود(که گاهی به آن GNU GPL نیز گفته می‌شود). نسخه های ۲ و ۳ مجوز GPL عمدتاً مورد استفاده قرار می‌گیرند و به ندرت از نسخه ۱ و قدیمی آن استفاده می‌شود. هر دو نسخه از GPL چهار اصل آزادی فلسفه بنیاد نرم افزار ازاد را روی نرم افزار دارای این مجوز اعمال می‌کند. بنیاد نرم افزار آزاد با بیان این که آثار مشتق شده نیز باید تحت مجوز GPL منتشر شوند، با جلوگیری از انحصاری شدن منشعبات(چیزی که در BSD شاهد آن بودیم) قصد در ریشه ای سازی آزادی نرم افزار و گسترش مجوز دارد و مانع از تصاحب کامل نرم افزار متن باز توسط یک شرکت می‌شود. برای نمونه، بسیاری از شرکت ها در حال ساخت توزیع های لینوکس هستند و برخی از هسته های لینوکسی را که استفاده می‌کنند روی آن تغییرات و وصله(patch) هایی را اعمال می‌کنند. این هسته‌های ویرایش شده همانند هسته اصلی لینوکس، همگی تحت GPL در دسترس هستند. هیچ شرکتی نمی‌تواند به صورت قانونی توزیعی بر اساس هسته وصله شده لینوکس را منتشر کند و سپس از انتشار هسته وصله شده خود داری کند.

مجوز GPL نسخه ۲(یا به اختصار GPLv2) در سال ۱۹۹۱ عرضه شد و سالهاست که در دست تغییر است. در سال ۲۰۰۷ مجوز GPLv3 با هدف اتمام آنچه بنیاد نرم افزار آزاد به عنوان نقاط ضعف در GPLv2 به ویژه با توجه به تغییرات در قوانین و شیوه ها از سال ۱۹۹۱، به وجود آمد.به طور خاص، GPLv3 مسائل مختلف تری را در نظر گرفته است و شامل بند هایی می‌شود که برای مبارزه با استفاده از محدودیتهای سخت افزاری که چهار آزادی بنیاد نرم افزار آزاد و مسائل مربوط به ثبت اختراعات نرم افزاری را محدود می‌کند(برای نمونه می‌توان اندروید را نام برد که از GPLv2 استفاده کرده اما این سیستم عامل محدود به سخت افزار های تلفن همراه است و تا الآن نسخه های آزمایشی اندروید برای سیستم های رومیزی منتشر شده و آن هم تلاشی از جامعه کاربری بوده است). بسیاری از برنامه های جدید تحت شرایط GPLv3 منتشر می‌شوند و بسیاری از برنامه های قدیمی اکنون از GPLv3 به جای GPLv2 استفاده می‌کنند. هرچند برخی از برنامه ها تغییری در نسخه مجوز GPL نداشته اند. قابل توجه است که در میان این همه نرم افزار، خود هسته لینوکس هنوز از GPLv2 استفاده می‌کند(و بحث های زیادی برای تغییر مجوز به GPLv3 انجام شده هرچند شاید به خاطر حق امتیاز های مختلف این عمل انجام نگرفته). این انتخاب مهمی است زیرا دستگاه هایی مانند TiVos و تلفن های مبتنی بر Android هنوز می‌توانند از لینوکس استفاده کرده و آن را محدود به سخت افزار خود کنند. بسیاری از این دستگاه ها از فرآیندهای محدود کننده بوت برای جلوگیری از راه اندازی هسته های غیر مجاز استفاده می‌کنند که این روند در GPLv3 ممنوع است.

یک نوع دیگر از GPL به نام Lesser GPL یا به اختصار LGPL وجود دارد. توسعه دهندگان اغلب کتابخانه ها را با مجوز LGPL منتشر می‌کنند(کتابخانه مجموعه کد هایی است که می‌تواند توسط برنامه های مختلف مورد استفاده قرار گیرد). به عنوان مثال، در لینوکس، کتابخانه‌ها ویژگی هایی را پیاده سازی می‌کنند که باعث ایجاد موارد مختلفی همچون جعبه گفتگو و منو ها می‌شوند. بسیاری از برنامه های رابط کاربری گرافیکی از این ویژگی ها استفاده می‌کنند و استفاده از کتابخانه ها نه تنها به برنامه نویسان کمک می‌کند بلکه اندازه برنامه هایی که توسعه می‌دهند را نیز کاهش می‌دهد. با این حال، بیان GPL مستلزم این است که همه برنامه هایی که از یک کتابخانه یا یک برنامه تحت مجوز GPL استفاده می‌کنند نیز باید تحت شرایط GPL منتشر شوند. این نیاز های شدید باعث شد تا LGPL به وجود آید که بسیار مشابه با GPL است اما برنامه هایی که از کتابخانه ای با مجوز GPL استفاده می‌کنند می‌توانند تحت مجوز دیگری -- حتی مجوز تجاری -- منتشر شوند.

مجوز مرتبط دیگری به نام مجوز مستندات آزاد گنو یا (GNU Free Documentation License)یا FDL وجود دارد که برای استفاده در مستندات مختلف در نظر گرفته شده است(این مجوز برای نرم افزار نیست!). GPL که برای نرم افزار نوشته شده است کاملاً روی اسناد ایستا(استاتیک) اعمال نمی‌شود، بنابراین بنیاد نرم افزار آزاد مجوز GNU FDL را ایجاد کرد تا این شکاف را برطرف کند. کاربر قابل توجه FDL ویکی پدیا است که تمام مطالب آن تحت شرایط GNU FDL موجود است. 

سازمان پیشگامان متن باز (OSI)

اشخاص Bruce Perens و Eric S. Raymond در سال 1988 سازمان Open Source Initiative یا OSI را بعنوان یک سازمان اصلی (Umbrella organization) برای نرم افزارهای متن باز تاسیس کردند.

Umbrella Organization به شرکتی گفته می‌شود که وظیفه سازماندهی و مدیریت سیار زیرمجموعه های مرتبط با خود را دارد.

فلسفه این سازمان در جزئیات مهم با FSF تفاوت دارد هرچند که به صورت کلی مشابه با یکدیگر هستند. به عنوان یک قاعده کلی، در روش بیان بنیاد نرم افزار آزاد مشخص می‌شود که نرم افزار آزاد با نرم افزار متن باز تفاوت هایی دارد و آنچه بعنوان نرم افزار متن باز شناخته می‌شود به تعبیر دقیق OSI بستگی دارد که از نظر مجوز های آن تایید شده باشد.

درک فلسفه متن باز

در دهه های 1980 و 1990 ، جنبش نرم افزار آزاد در محافل خاص ، از جمله دانشگاه ها و در بین سرگرمی ها ، شتاب بیشتری به خود گرفت. با این حال، مشاغل نسبت به اتخاذ نرم افزار آزاد به صورت آهسته پیش می‌رفتند. بسیاری از اشخاص با اکراه و یا به اجبار استفاده از نرم افزار متن باز را پذیرفتند، مانند مدیران سیستمی که به خاطر بودجه کم مجبور به استفاده از لینوکس و ابزارهای Apache, Samba و سایر نرم افزارهای متن بازِ مشابهِ گزینه های گران قیمت تجاری شدند.

تلاش های FSF در طرفداری از نرم افزار آزاد بر پایه یک سری ضرورت اخلاقی محکم بوده است و از نظر FSF نرم افزار باید ٬آزاد٬ باشد!(که قبلاً در مورد این آزادی نرم افزار توضیح داده‌ایم.) این رویکرد برای برخی افراد جذاب است اما برای برخی دیگر،‌به خصوص مشاغلی که با فروش نرم افزار کسب درآمد دارند، در بهترین حالت ٬عجیب٬ و در بهترین حالت ٬تهدید٬ محسوب می‌شود.

به همین دلایل، سازندگان OSI سازمان خود را به عنوان راهی برای دفاع از نرم افزار آزاد طراحی کردند. OSI با استفاده از اصطلاح جدید ٬متن باز٬‌ و با نرم کردن برخی از ضروریات اخلاقی FSF، قصد دارد که نرم افزار متن باز را در جهان تجارت وارد کند. تفاوت این ضرورت اخلاقی FSF را می‌توان در بیانیه های ماموریتی وب سایت OSI مشاهده کرد:

متن باز

متن باز شیوه جدیدی برای توسعه(نرم افزار) می باشد که از قدرت بازبینی اشتراکی و شفافیت کار بهره مند است. وعده متن باز کیفیت بهتر، قابلیت اطمینان بالاتر، انعطاف پذیری بیشتر، هزینه کمتر و پایانی برای قفل فروش فروشنده درنده است.

بزرگترین تفاوت فلسفی بین FSF و OSI در الزام GPL منعکس شده است که آثار مشتق شده از نرم افزار تحت GPL باید دوباره با این مجوز منتشر شوند. OSI دارای مجوزهای زیادی برای نرم افزارهای متن باز،‌ از جمله GPL، را دارد؛ هرچند بسیاری از این مجوزها محدودیت های مشابهی ندارند. در گذشته نرم افزاری که تحت چنین مجوزهایی منتشر شد در نهایت به سمت محصولات متن/منبع بسته(closed-source) راه پیدا کرد. OSI به چنین مسیری اعتراض نمی‌کند، مشروط بر اینکه این نرم افزار به روشی که اجازه آنا را صادر کرده باشد مجوز بگیرد. از طرف دیگر، FSF صریحاً چنین روش تغییر مجوزی را در GPL ممنوع اعلام کرده است.

به عنوان یک قاعده کلی، نرم افزار آزاد به تعبیر FSF یک نرم افزار متن باز هم هست! اگرچه برخی مجوزهایی که FSF آن را آزاد می‌شناسد، توسط OSI تایید نشده اند. اگرچه بسیاری از مجوزهای متن باز نیز از نظر FSF آزاد نیستند. شکل ۲.۱ این رابطه را بهتر نمایش می‌دهد:

تصویر ۲.۱ : رابطه نرم افزار آزاد با نرم افزار متن باز

تصویر ۲.۱ : بیشتر نرم افزارهای آزاد متن باز هستند اما مقدار قابل توجهی از نرم افزارهای متن باز آزاد نیستند.

امروزه، تنش هایی بین مخلصان راه FSF و نرم افزار آزاد در مقابل جامعه متن باز وجود دارد. با این حال در بیشتر قسمت ها، اهداف مشترکی را دنبال می‌کنند که به اندازه کافی مشابه هستند تا تفاوت بین آنها را به کمتر از حداقل می‌رساند. در حقیقت، دو اصطلاح نرم افزار متن باز و آزاد(FOSS) و نرم افزار آزاد خالص(FLOSS) گاهاً به عنوان اصطلاحات چتری مورد استفاده قرار می‌گیرند تا صریحاً به هر دو نوع نرم افزار و روش توسعه اشاره شود.

FOSS : Free OpenSource Software
FLOSS : Free/Libre OpenSource Software

تعریف نرم افزار متن باز

در اینجا نرم افزار متن باز تعریف شده که دارای ۱۰ اصل مشخص می‌باشد ؛ که به صورت خلاصه توضیح می‌دهیم:

۱. آزاد بودن توزیع دوباره (Free Redistribution)

مجوز می‌بایست اجازه توزیع مجدد؛ از جمله توزیع مجدد یک نرم افزار را بعنوان بخشی از یک پروژه بزرگتر بدهد.

۲. در دسترس بودن کد منبع (Source Code)

صاحب نرم افزار باید کد منبع را در دسترس قرار داده و اجازه توزیع مجدد کد منبع و (در صورت وجود) کد باینری را نیز بدهد.

۳. اجازه به ادامه فعالیت پروژه های مشتق شده (Derived Works)

مجوز باید به دیگران اجازه دهد تا نرم افزار را تغییر داده و چنین اصلاحاتی را با همان مجوز اصلی توزیع کنند.

۴. احترام به یکپارچگی کد منبع (Integrity of The Author's Source Code)

مجوز ممکن است توزیع مجدد کد منبع اصلاح شده را محدود کند، اما در این شرایط هم توزیع وصله های نرم افزار(patch files) همراه با کد منبع اصلی ممکن است.این چنین مجوزی ممکن است مستلزم این باشد که آثار مشتق شده، نام یا شماره نسخه نرم افزار را تغییر دهد.

۵. هیچ تبعیضی علیه افراد یا گروه ها وجود ندارد (No Discrimination Against Persons or Groups)

مجوز نباید بین افراد یا گروه های مختلف تبعیض قائل شود.

۶. هیچ تبعیضی در زمینه کاربرد نیست (No Discrimination Against Fields of Endeavor)

مجوز نباید استفاده از برنامه را در زمینه‌ های مختلف، مثلا در تجارت یا استفاده توسط محققان ژنتیک، منع کند.

۷. توزیع مجوز خودکار (Distribution of License)

مجوز باید برای هر کسی که برنامه را دریافت می‌کند، بدون نیاز به توافق جداگانه اعمال شود.

۸. مجوز فقط نباید مختص یک محصول باشد (License Must Not Be Specific to a Product)

مجوز نباید مستلزم استفاده یا توزیع برنامه به عنوان بخشی از یک برنامه بزرگتر باشد - یعنی شما می‌توانید یک برنامه واحد را از یک مجموعه بزرگتر استخراج کرده و مجدداً توزیع کنید.

۹. عدم محدودیت در سایر نرم افزارها (License Must Not Restrict Other Software)

مجوز نباید محدودیت هایی را برای سایر نرم افزارهایی که به همراه آن ارائه میشوند اعمال کند.

۱۰. خنثی بودن تکنولوژی (License Must Be Technology-Neutral)

مجوز نباید بر اساس فن آوری های خاص یا رابط ها محدود شود.

سه مورد اول این اصول، حداقل از نظر درک نقطه نظر منبع باز، بسیار مهم هستند. این مجموعه به صورت کلی شباهت کاملی با چهار اصل بنیاد نرم افزار آزاد دارد و شرح مفاهیم آن در صحفه وب FSF موجود است. با این حال، همانطور که قبلاً توضیح داده شد، به ویژه در مورد الزامات صدور مجوز برای کارهای مشتق شده تفاوت هایی وجود دارد.

توجه کنید که تعریف نرم افزار آزاد توسط OSI برگرفته از خطوط راهنمای نرم افزار آزاد دبیان (DFSG) است.

در نهایت در سال ۲۰۲۰ مجوز های محبوب تایید شده توسط OSI شامل موارد زیر است :

سازمان مشترکات خلاقانه (CC)

سازمان مشترکات خلاقانه توسط آقای Lawrence Lessig تاسیس شد. مشترکات خلاقانه هدفش این بوده که خط مقدم جریان کپی‌لفت باشد. جریانی که به دنبال ایجاد یک مالکیت عمومی غنی‌تر از طریق فراهم کردن جایگزین برای کپی‌رایت «تمام حقوق محفوظ است» و «بعضی از حقوق محفوظ است» بوده‌است.

این سازمان اجازه‌نامه‌های CC را ارائه می‌دهد. این سازمان چند پروانه حق تکثیر با عنوان پروانه‌های CC منتشر کرده‌است که به صورت آزاد در اختیار عموم قرار می‌گیرد. این پروانه‌ها به خالقان آثار این اجازه را می‌دهد که بگویند چه حقوقی برای خودشان محفوظ بماند و چه حقوقی برای دریافت‌کننده اثر یا خالق‌های دیگر باقی بماند.

سازمان مشترکات خلاقانه با ارائه شش مجوز که برای موارد مختلف طراحی شده به اهداف خود جهت می‌بخشد. شما میتوانید با پاسخ دادن به چند سوال در وبسایت مرجع مجوز مورد نظر خود را برای نوآوری خود استفاده کنید.

اعمال FSF و OSI به ترویج آزادی نرم افزار اختصاص داده می‌شود. با این حال، اهداف Creative Commons گسترده تر هستند. مجوزهای این سازمان با هدف ضبط صدا، ضبط ویدئو، آثار متنی و موارد مختلف دیگر است و مختص برنامه های رایانه ای نمی‌شود. با این وجود، مشترکات خلاقانه به عنوان یک سازمان به ارتقاء انواع آزادی های هم جهت با FSF و OSI کمک می‌کند.

استفاده از مجوز های متن باز

به عنوان یک کاربر عادی، شاید لازم نباشد که بیش از حد به جزئیات مجوز متن باز توجه داشته باشید. اصول OSI و چهارچوب های آن تضمین می‌کند که شما حق دارید از برنامه های متن باز به صورت دلخواه استفاده کنید، حتی می‌توانید آن نرم افزار را مجدداً منتشر نمایید. اما اگر در حال ایجاد یک تجارت مبتنی بر ایجاد یا توزیع دوباره نرم افزار متن باز هستید ملزم به شناخت بهتر مجوزهای دنیای نرم افزار متن باز و آزاد خواهید بود. بنابر این برخی از این مجوزها با جزئیات بیشتری توضیح داده می‌شود.

همچنین به بررسی راه هایی که شرکت ها در استفاده از مجوز متن باز به عنوان بخشی از مدلهای تجاری خود پیدا کرده اند؛ خواهیم پرداخت.

درک مجوزهای متن باز

هر مجوز متن بازی دارای مشخصات منحصر به فرد خودش است. این موارد بیشتر مورد توجه برنامه نویسان هنگامی که قصد مشارکت در یک پروژه نرم افزاری را داشته باشند قرار می‌گیرند، اما در هر صورت برای یک مدیر سیستم این موارد الزاماً باید مورد بررسی قرار بگیرند. مجوز های رایج دنیای متن باز شامل موارد زیر می‌شوند:

مجوزی های GNU GPL و LGPL

همانطور که قبلاً اشاره شد، هسته لینوکس از GPLv2 استفاده می‌کند، تعداد زیادی از ابزار های لینوکس نیز تحت این مجوز منتشر می‌شوند(یا نسخه ۲، یا نسخه ۳). تعداد زیادی از کتابخانه های نرم افزاری لینوکس نیز تحت مجوز LGPL منتشر می‌شوند.

مجوز BSD

مجوز BSD توسط سیستم عامل های متن باز BSD و تعداد زیادی از شاخه های پا گرفته از آنها مورد استفاده قرار می‌گیرد. برخلاف GPL مجوز BSD اجازه تغییر و انتشار دوباره نرم افزار را تحت مجوز دیگری می‌دهد. دو یا سه بند از آخرین نسخه های مجوز BSD در اختصار متشابه با مجوز MIT می‌باشد.

مجوز MIT

انستیتوی فناوری ماساچوست(MIT) قدرت اصلی و محرک پشت X Window System (به اختصار X) و مجوز MIT بوده است؛ مجوز MIT (که گاها به آن مجوز X11 نیز می‌گویند) همچنان برای Xorg-X11 استفاده می‌شود.(اجزای X که در اکثر توزیع های لینوکس به کار برده می‌شود.) مجوز MIT به صورت غیرمعمولی کوتاه است.

مجوز Apache

همانند مجوز های BSD و MIT، مجوز Apache یک مجوز متن باز است که اجازه تغییرات و انتشار دوباره برنامه را تحت مجوز مشابه یا متفاوتی می‌دهد. اگر یک فایل متنی به نام NOTICE همراه با کار اصلی ارائه شود، می‌بایست در هر امر پاگرفته از نرم افزار اعمال شود. این مورد به توسعه دهنده اصلی این امکان را می‌دهد تا حتی با استفاده از نسخه های به شدت اصلاح شده برنامه، راه ارتباطی و یا موارد دیگر را در اختیار شما قرار دهد.

مجوز Artistic

مجوز Artistic در ابتدا برای زبان برنامه نویسی Perl تهیه شده بود، اما توسط سایر نرم افزار ها مورد استفاده قرار گرفت. این مجوز پر از شرایط است و به همین دلیل دارای ملزومات و نقاط ضعف زیادی می‌باشد. اکثر نرم افزارهایی که از مجوز Artistic استفاده می‌کنند با تصریح این که مجوز اختیاری است منتشر می‌شوند. کاربر ممکن است در عوض شرایط برخی مجوزهای دیگر(معمولا GPL) را دنبال می‌کند.

جزئیات مجوزهای منبع باز احتمالاً برای بیشتر مدیران سیستم از اهمیت خاصی برخوردار نیستند. شما می‌توانید هر نرم افزار متن باز را طبق دلخواه خودتان استفاده و تغییر دهید و دوباره منتشر کنید. البته اگر یک برنامه را تغییر دادید، باید از الزامات برای توزیع مجدد نرم افزار آگاه باشید، به ویژه اگر می‌خواهید دو یا چند برنامه را ادغام کنید یا یک نرم افزار را پس از تغییرات تحت مجوز دیگری دوباره منتشر کنید. همچنین باید توجه داشته باشید که برخی توزیع های لینوکس ممکن است شامل نرم افزارهایی باشند که نرم افزار متن باز تلقی نشوند. برخی از این نرم افزارها تجاری هستند و سایر این نرم افزارها در دسته بندی های مختلف دیگری قرار می‌گیرند.

یک نگرانی اساسی هنگام توصیف مجوزهای نرم افزاری، مجوز برای کل لینوکس است! اگر شما یک تصویر (فایل image فایلی است که بر روی مدیا برای نصب و استفاده راه اندازی می‌شود.) سیستم عامل گنو/لینوکس را بارگیری کنید، این مجموعه سیستم عامل از مجوز های متنوعی در حال استفاده است(مجوز هایی مثل GPL و BSD و MIT و ...). بیشتر این مجوزها متن باز هستند اما برخی از نرم افزارهای این مجموعه تحت مجوز های متن باز فراهم نمی‌شوند. بسیاری از توزیع ها با تعداد کمی از shareware ها و یا بسته های "نه-کاملاً-آزاد" منتشر می‌شوند مثل shareware گرافیکی XV که یک برنامه برای تغییر تصاویر به صورت تعاملی برای X window system می‌باشد. حتی برخی اوقات ممکن است بسته های جزئی شامل نرم افزارهای کاملاً تجاری باشند. به همین دلیل می‌بایست قبل از کپی کردن بسته های مختلف بهتر است درمورد مجوزهای نرم افزاری آنها تحقیق شده و به یقین رسید که کپی کردن بسته مشکلی ندارد. البته اگر گردآورنده توزیع لینک های بارگیری را به صورت رایگان قرار دهد در نتیجه کپی کردن احتمالاً مجاز است.

توزیع های لینوکس شامل برنامه های نصب، برنامه های پیکربندی و موارد مشابه می‌شوند. این ابزارها معمولاً مواردی هستند که گردآورنده توزیع می‌تواند در ازای آنها ادعای کپی‌رایت داشته باشد. اکثر نگهدارندگان توزیع، روال نصب و پیکربندی را تحت مجوز GPL یا مجوز منبع آزاد دیگر در دسترس قرار داده اند، اما در همه موارد به این صورت نیست. چنین جزئیاتی می‌تواند آنچه که ممکن است سیستم عامل منبع باز تلقی شود به چیزی که کاملاً متن باز نیست تبدیل شود. دبیان خط مشی استفاده از نرم افزارهای متن باز را فقط در مجموعه اصلی خود تنظیم می‌کند، اگرچه همچنان اجازه میدهد برنامه های منبع باز را به صورت آزادانه توزیع کند، اما نرم افزار هایی که شامل فلسفه آزاد بودن نرم افزار نیستند را در مجموعه بسته های "غیر آزاد(non-free)" خود قرار می‌دهد.

از آنجا که توزیع کامل لینوکس از مؤلفه های مختلف و با استفاده از مجوزهای گسترده ای تشکیل شده است، صحبت کردن درباره حق چاپ یا مجوز واحد برای کل سیستم عامل بیهوده است. در عوض شما باید به توزیع لینوکس به عنوان مجموعه محصولاتی که به صورت یک ابزار یکپارچه کنار هم چیده شده اند نگاه کنید. البته اکثر نرم افزار های این مجموعه از مجوز های متن باز استفاده می‌کنند.

درک مدلهای تجاری منبع باز

برخی توزیع های لینوکس مانند Debian توسط داوطلبان یا سازمان های غیر انتفاعی نگهداری می‌شوند. سایر توزیع ها مانند RHEL توسط شرکتی که انتظار سودآوری را دارد نگهداری می‌شوند. اما یک شرکت که محصول خود را به صورت رایگان در فضای اینترنت قابل ارائه می‌کند چگونه می‌تواند سودآوری داشته باشد؟ چندین روش برای کسب درآمد برای از نرم افزار متن باز وجود دارد، از جمله موارد زیر:

خدمات و پشتیبانی

خود محصول می‌تواند متن باز باشد و حتی به صورت رایگان نیز مورد استفاده قرار گیرد، در این حال شرکت می‌تواند آموزش و پشتیبانی نرم افزار را با قیمت تعیین شده ارائه دهد. به عنوان مثال، یک بازی ممکن است منبع باز باشد، اما برای ارائه مجموعه ای کامل از ویژگی ها، نیاز به خرید اشتراک در یک سرویس آنلاین داشته باشد.

مجوز دوگانه

شرکت می‌تواند دو نسخه از محصول را ایجاد کند: یک نسخه کاملاً متن باز است و دیگری قابلیت هایی را در خود دارد که در نسخه منبع آزاد در دسترس نیست. نسخه متن باز نرم افزار همانند نمونه های تستی که بعنوان مثال اغلب در سوپر مارکت ها ارائه می‌کنند می‌باشد(راهی برای جذب مشتری).نسخه متن باز نرم افزار یک نمونه تستی برای دیدن قابلیت هاست! اما shareware نمی‌باشند چرا که به مدت نامحدود می‌توانید از آنها استفاده کنید و اغلب با صفتی مثل Community Edition ارائه می‌شوند ابزار PyCharm یکی از این نمونه هاست.

محصولات چندگانه

محصول متن باز ممکن است تنها یک پیشنهاد از شرکت باشد که درآمد آن توسط سایر خطوط تولید حاصل شود. این خطوط تولید دیگر می‌تواند یک نرم افزار دیگر یا محصول دیگری مانند راهنمای کاربری باشد.

درایور های متن باز

مورد خاص "محصولات چندگانه" فروشندگان سخت افزار است. آنها ممکن است تصمیم بگیرند که درایورها یا حتی برنامه های خاص سخت افزاری را به عنوان منبع باز به عنوان راهی برای ارتقاء سخت افزار خود منتشر کنند.

هنگامی که یک فروشنده سخت افزار، یک درایور متن باز را منتشر می‌کند، در واقع این کد منتشر شده اطلاعات برنامه نویسی در باره سخت افزار فروشنده را نشان می‌دهد. بنابراین برخی از فروشندگان تمایلی به انتشار درایور های متن باز را ندارند.

پاداش

"جایزه بگیری" یک روش جمع آوری کمک مالی است. کاربران می‌توانند با ارائه هزینه پرداخت برای نسخه جدید نرم افزار و یا ویژگی جدید درون نرم افزار، ایجاد یک نرم افزار منبع باز را هدایت کنند. سایت هایی مانندFOSS Factory یا Bountysource می‌توانند به جمع آوری کمک کاربران که ممکن است به تنهایی قادر به ارائه پول کافی برای ایجاد انگیزه در توسعه نباشند برای جذب برنامه نویسان در جهت نوشتن کد مطلوب کمک کنند. در این روش، اولین برنامه نویسی که در ابتدا پروژه را تکمیل می‌کند، می‌تواند وجوه سرمایه گذاری شده روی پروژه را کسب کند.

کمکهای مالی

بسیاری از پروژه های متن باز کمک های مالی را برای کمک به توسعه می‌پذیرند. اگرچه این به معنای معمول یک الگوی بودجه تجاری نیست، اما به بودجه عملکرد سازمان هایی مانند FSF کمک می‌کند.

البته فراتر از این فرصت های تجاری، بخش بزرگی از نرم افزار های منبع باز در آکادمی ها، توسط دولت ها، سازمان های غیرانتفاعی، و حتی گاهاً در جهت سرگرمی برنامه نویس(Linux : Just for Fun) ساخته می‌شوند. حتی شرکت هایی که از یک نرم افزار متن باز استفاده می‌کنند تغییرات خود را برای اعمال توسط سازنده آن ارسال می‌کنند زیرا نگه داشتن تغییرات درون نسخه دوباره منتشر شده آنها باعث ایجاد کار بیشتر می‌شود و اگر تغییرات داخلی به نویسنده اصلی بازگردانده نشود باید با هر نسخه جدید(که توسط توسعه دهنده اصلی ارائه می‌شود) کد را باز نویسی کرد. بعنوان مثال می‌توان به کمک در توسعه لینوکس توسط کمپانی های مختلف اشاره کرد که برای مشاهده جزئیات بیشتر میتوانید به این صفحه مراجعه کنید.

ملزومات و فراتر از آن

تعیین مجوز برای نرم افزار می‌تواند دچار پیچیدگی شود، این موضوعی است که به ندرت نظر افراد اهل فن را جذب خود می‌کند. با این وجود، شرایط مجوز می‌تواند بر عملکرد جامعه نرم افزار به عنوان یک کل تاثیر بگذارد و در نتیجه نرم افزار با گذشت زمان تکامل یابد. لینوکس بر تعداد معدودی از مجوز های متن باز حاکم است، و اجازه میدهد(و گاهی اوقات مجبور می‌کند) که تغییرات ایجاد شده در نرم افزار آزاد باشند. چنین مجوزهایی به طور معمول محدودیت هایی را درمورد نحوه استفاده از نرم افزار اعمال می‌کنند. در واقع این عمل در تضاد با مجوزهای انحصاری است که غالباً محدودیت هارا تشدید می‌بخشند. سازمان هایی مانند OSI , FSF و Creative Commons مجوزهای متن باز را ارتقاء می‌دهند. OSI به صورت ویژه ای تلاش می‌کند تا مشاغل را متقاعد کند که مجوز های منبع آزاد را اتخاذ کنند و از مدلهای تجاری که از متن باز به عنوان راهی برای تولید درآمد استفاده می‌کنند، حمایت می‌کنند.

تمرینات پیشنهادی

در مورد مجوز های GPLv3, GPLv2 و BSD جستجو کنید و متن این مجوز ها را بخوانید و با یکدیگر مقایسه کنید. در صورت نوشتن یک برنامه متن باز، کدام یک از این مجوز ها را استفاده خواهید کرد؟

بیانیه ماموریت OSI و بخش Our Core Work بنیاد نرم افزار آزاد را بخوانید.